Back to top

Van september 2019 tot en met mei 2020 herdenkt en viert Gelderland 75 jaar bevrijding, vrede en vrijheid: een uniek verhaal van een provincie die vanaf Market Garden (september 1944) tot de Canadese bevrijding en de capitulatie in Wageningen (mei 1945) een centrale plaats innam de slotfase van de Tweede Wereldoorlog. Uit de inventarisatie van herdenkingen en manifestaties blijkt een rijke schakering aan plannen en thematiek. Een herdenkingskalender helpt in het streven naar samenhang en verbindt op historisch verantwoorde wijze de verhalen van de verschillende streken van Gelderland.

Door Joost Rosendaal

In de herdenkingskalender staan momenten van bevrijding centraal. Ze vinden hun belang ook in de actuele betekenis als spiegel voor vrijheid en vrede, als uiting van dankbaarheid voor veteranen, als momenten van internationale ontmoeting (het begin van een globaliserende wereld) en als mogelijkheid om multiperspectief naar de wereld te kijken. Momenten van bevrijding kunnen niet los worden gezien van de gevolgen van de oorlog voor burgers. Deze zijn nauw verbonden met actuele onderwerpen als bevrijding van onderdrukking en vervolging en het voorstaan van democratie, mensenrechten en antidiscriminatie; vluchtelingenstromen (evacuaties); de gevolgen van oorlogsgeweld voor burgers.

Per maand wordt een centrale thematiek voorgesteld, gekoppeld aan een of meerdere Gelderse streken en kerngemeenten. Ze vormen een lint door zowel de provincie als de momenten van bevrijding in het laatste oorlogsjaar en verknopen deze met actuele thematiek. Regionaal kunnen de verhalen verder worden uitgewerkt en ingevuld. Steeds worden ook suggesties voor verbindingen buiten de provincie gegeven.

September 2019

Market Garden en gedwongen evacuaties

17-09-2019

Al jaren trekt de herdenking van operatie Market Garden veel belangstelling. Hoewel het uiteindelijke doel van de operatie niet gehaald werd, liet de heroïeke en dramatische strijd rond de brug in Arnhem en de perimeter in Oosterbeek diepe sporen achter in de collectieve herinnering. De ‘Battle of Arnhem’ werd een internationaal begrip. Hoewel deze slag niet het uiteindelijke doel was van de operatie, en feitelijk beslecht werd in de Betuwe, is het een iconisch moment uit de internationale geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog geworden.

De herdenking van de operatie is echter niet beperkt tot de Airborneregio. De strijd rond de Waalbruggen in Nijmegen heeft eveneens een plaats gekregen in de geschiedenis. Terwijl in Arnhem en Oosterbeek de Britse luchtlandingstroepen hun strijd leverden, werd de strijd in Nijmegen bevochten door Amerikaanse paratroepen en de elite van de Britse landstrijdkrachten. De naam van het elitecorps Nijmegen Company, officiële erewacht van het Britse koninklijkhuis, herinnert hier tot op heden aan. De verovering van Nijmegen maakte dat Market Garden ook niet geheel een mislukking vormde. Al direct in september 1944 werd de stad beschouwd als uitgangspunt voor een directe aanval op de zwakke plek in de Siegfriedlinie bij Kleve.

In het Rijk van Nijmegen zijn dan ook eveneens een groot aantal activiteiten. Ook hiervan draagt een aantal al het karakter van een traditie. Zo is de herdenking van de Oversteek over de Waal door Amerikaanse militairen op 20 september niet meer weg te denken en vinden er op de landingsgronden in Groesbeek en Overasselt herdenkingen plaats.

Zonder de opmars van het Britse XXX Corps via Eindhoven langs een weg die bekend werd als de Hells Highway zou de strijd rond Nijmegen en Arnhem mogelijk nooit de geschiedenisboeken hebben gehaald. Concreet wordt nu reeds voor 2019, zoals bij voorgaande lustra, een historische tocht vanuit het Belgische Leopoldsburg georganiseerd om dit in herinnering te roepen.

Als gevolg van Market Garden werd de bevolking van de Veluwezoom inclusief de steden Arnhem en Wageningen gedwongen geëvacueerd in opdracht van de Duitsers. Het merendeel vond op de Veluwe gedurende ruim een half jaar een ballingsoord. De huizen werden niet zelden geplunderd. Ook de Betuwe, de Ooypolder, het grensgebied met Duitsland en later de Bommelerwaard kende gedwongen evacuaties; meestal in opdracht van de Duitsers, soms op bevel van de Geallieerden. Aan geallieerde zijde, zoals in de stad Nijmegen, leefden de burgers zo’n acht maanden in schuilkelders. 

Cromwell tanks van de 2nd Welsh Guards steken de Waalbrug in Nijmegen over op 21 september 1944 (Foto: Imperial War Museum)
Oktober 2019

Verzet & represailles 

02-10-2019

Nog geen tien dagen na het mislukken van Market Garden bij Oosterbeek sloegen de Duitsers hard toe om acties van verzet achter het front af te schrikken. Internationale bekendheid geniet de Razzia van Putten op 2 oktober 1944. Terwijl een deel van het dorp werd platgebrand, voerden de Duitsers de mannelijke bevolking af naar een concentratiekamp waaruit slechts enkelen terugkeerden. De 75-jarige herdenking van dit dramatisch moment zal een bijzonder karakter krijgen, waarbij (inter)nationale aandacht gepast is en de relatie gelegd kan worden naar andere plekken van vergelding als het Franse Oradour-sur-Glane en het Tjechische Lidice

In de laatste maanden van de oorlog volgden represailles bij onder meer de Woeste Hoeven en bij Varsseveld. Niet zelden waren hierbij aan Duitse zijde ook Nederlanders betrokken. Aandacht voor de collaboratie is essentieel voor het juist begrijpen van de bezettingsperiode en daarmee ook de waarde van de bevrijding. 

Kranslegging tijdens de herdenking van de razzia in Putten, 2 oktober 1954. (Foto: J.D. Noske, Anefo | Fotocollectie Nationaal Archief)
November 2019

Frontgebied en granatentijd

01-11-2019

Na het mislukken van Market Garden kwam er een frontlijn dwars door Gelderland te liggen. De Betuwe werd strijdgebied tussen Britten, Amerikanen en Duitsers. Meer dan duizend burgers kwamen in deze periode door Duitse beschietingen om het leven.

Op Remembrance Day (11 november) zullen de doden op de begraafplaatsen van de Commonwealth herdacht worden. In 2019 zal deze dag een nog specialer karakter krijgen. De laatste jaren worden ook op de kleinere begraafplaatsen herdenkingsbijeenkomsten georganiseerd (onder meer in Harderwijk en Nunspeet). In het verlengde hiervan worden op 24 december kaarsjes aangestoken op de geallieerde graven van onder meer de begraafplaatsen in Groesbeek en Nijmegen-Jonkerbosch. Het zorgt voor een indrukwekkend schouwspel als uiting dat wij de bevrijders niet zijn vergeten.

De oorlogsbegraafplaats in Oosterbeek, 12 september 1947. (Foto: Bram Wisman, Anefo | Fotocollectie Nationaal Archief)
December 2019

Het water als wapen

01-12-2019

De Duitsers trachtten door inundaties vanaf december 1944 de geallieerden op afstand te houden. Grote gebieden langs Rijn en Waal kwamen hierdoor onder water te staan. Aan de gevolgen van de oorlog voor burgers zal in 2019 veel aandacht worden besteed. De gevolgen van de frontperiode voor het leven van burgers heeft een grote band met de actualiteit. Markeringen en routes (kaart van de onderwaterzettingen van het Duitse grensgebied tot de Bommelerwaard), maar ook publicaties en voorstellingen zullen de evacuaties, de inundaties en de schuilkelders onder de aandacht kunnen brengen. Deze krijgen door de spiegel met de actualiteit een bijzondere betekenis.

De onderwaterzetting van de Betuwe
Januari 2020

Jodenvervolging

01-01-2020

De Jodenvervolging en de massamoord op de Joden blijven voor altijd behoren tot de zwartste gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis. Het nooit meer vergeten hiervan en het doordrongen zijn dat zoiets nooit meer mag gebeuren zijn en blijven wezenlijke lessen uit de oorlog. Naast de onderdrukking van vrijheid, democratie en mensenrechten zijn het juist deze daden van de nationaalsocialistische bezetter die het belang van het vieren van 75-jaar bevrijding markeren. Van de ruim 6.642 Joden in de provincie Gelderland (1941) overleefden er zo’n 2.600 de oorlog. Gehele geloofsgemeenschappen werden uitgemoord en uit elkaar gedreven. In verschillende plaatsen herinnert alleen de sjoel en de Joodse begraafplaats nog aan hun aanwezigheid. Via het onderhouden van deze monumenten en de aanwezige gedenktekens en Stolpersteinen blijft hun aanwezigheid toch zichtbaar. Verbindende verhaallijnen tussen gedenkwaardige plaatsen als de joods psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bosch, onderduikplaatsen als het Verscholen Dorp, sjoelen in Elburg, Harderwijk, Borculo, Arnhem en Nijmegen, en interneringskampen als Huize De Schaffelaar en De Biezen kunnen dit verhaal ook ‘beleefbaar’ maken. Het Westerborkpad verbindt een aantal locaties in de Noord-Veluwe als onderdeel van de route van Amsterdam naar Westerbork.

De herdenking van de ontruiming van het Apeldoornsche Bosch op 21 januari en de Holocaust Memorial Day op 27 januari vormen aanleidingen om deze maand in het bijzonder bij de Jodenvervolging stil te staan. 

Het Apeldoornsche Bosch, afgebeeld op een ansichtkaart
Februari 2020

Het Rijnlandoffensief

08-02-2020

Operatie Veritable, het grootste landoffensief aan het westelijk front (8 februari) zal bij het 75-jarig jubileum in het bijzonder gemarkeerd worden in het Rijk van Nijmegen, van waaruit deze operatie gestart werd. Grensoverschrijdende initiatieven zullen hier nadrukkelijk onderdeel van uitmaken. 

Vanaf november 1944 vond er een opbouw plaats van een grote, voornamelijk Canadese troepenmacht in de regio. Veel van deze militairen hadden in oktober de Slag om de Schelde gevochten. Als gevolg van het Ardennenoffensief moest een invasie in Duitsland vanuit dit gebied uitgesteld worden tot 8 februari 1945. Tijdens de moeizame Operatie Veritable en de volgende Rijnoversteek bij Wesel op 24 maart sneuvelden meer dan tienduizend geallieerde militairen. Velen vonden hun laatste rustplaats op de Canadese Begraafplaats in Groesbeek.

Churchill tanks ondersteunen troepen van de 2nd Argyll and Sutherland Highlanders tijdens Operatie Veritable, 8 februari 1945. (Foto Imperial War Museum)
Maart 2020

Bevrijding Achterhoek

01-03-2020

De bevrijding van de nog bezette delen van Gelderland startte in de Achterhoek. Na zware bombardementen op de Liemers en de Achterhoek, zoals het bombardement op Doetinchem op 19 maart, volgde de bevrijding van de Achterhoek vanuit het Rijnland door het Canadese en Britse leger, waarin naast Canadese en Britse militairen ook Poolse en Belgische troepen waren opgenomen. Zichtbare en onzichtbare sporen herinneren aan deze bewogen periode aan beide zijden van de landsgrens. Talrijke manifestaties en en herdenkingen staan stil bij de bevrijding van de Achterhoek en Liemers, waarbij nadrukkelijk ook  samenwerking en aansluiting wordt gezocht bij het perspectief van de Duitse kant. 

Beeld van het zwaar getroffen Doetinchem (Fotocollectie Rijksdienst Cultureel Erfgoed)
April 2020

Bevrijding Veluwe

01-04-2020

Vanaf 12 april 1945 trokken de Canadezen de IJssel over en werd de Veluwe geleidelijk bevrijd. De Slag om Otterlo op 16/17 april was de laatste grote veldslag in Nederland waarbij driehonderd Duitsers en vijftig Canadezen sneuvelden. In onder meer Apeldoorn, Arnhem, Nijkerk en Wageningen zijn er plaatsen waar deze bevrijding herdacht wordt.

De bevrijding door de Canadezen kent een groeiende belangstelling. Het Platform Canada-gemeenten bevordert deze aandacht in Noord-Brabant, Zeeland, Gelderland en Overijssel. De gemeenten Apeldoorn, waar het Nationaal Canadees bevrijdingsmonument staat, en Berg en Dal, waar de grootste Canadese begraafplaats ligt, vervullen hierbij een leidende rol. 

Mei 2020

Capitulatie

05-05-2020

Reeds jaren is er de traditie dat de nationale herdenking van de bevrijding start in Wageningen waar op 5 mei 1945 in Hotel de Wereld de Duitse troepen in Nederland capituleerden aan de bevelhebber van de Canadese strijdkrachten. Het vrijheidsvuur wordt vanuit Wageningen over Nederland verspreid.

De capitulatie in Wageningen in 1945 heeft juist in deze zelfde plaats een tegenhanger met de inval van 1940. De strijd rond de Grebbelinie in mei 1940 vond juist op de grens tussen Utrecht en Gelderland plaats. De gemeenten Wageningen, Ede, Renkum en Rheden werken dan ook samen om dit verhaal ook voor de toekomst uit te dragen. Aan het begin van de Duitse inval hield de IJssellinie maar kort stand. Fort Westervoort (nu gemeente Arnhem) bood nog korte tijd weerstand. In april 1945 was het via dit zelfde fort dat de Canadezen Arnhem bevrijdden. Dergelijke plaatsen en hun verhalen kunnen een hernieuwde betekenis krijgen.
 

De bespreking van de capitulatie in Wageningen, mei 1945 (Foto: Library and Archives Canada/PA-138588)